اهداف اجتماعی کسب و کار چیست و چه اصولی دارد؟
مفهوم تجارت کلاسیک در گذشته نه چندان دور تنها بر مفهوم نفع شخصی تکیه داشت و معتقد بود که التزام به این نفع شخصی در نهایت منجر به نفع جامعه خواهد شد. سالها بعد اقتصاددانان دیگر این نظریه، تقدم نفع شخصی را رد کرده و توجه صرف به نفع فردی در مسائل اقتصادی را خوی حیوانی انسان تلقی کردند.
دنیای امروز، دنیای پیشرفت اقتصادی با سرعتی باور نکردنی است و کارآفرینی مهمترین راه ایجاد اشتغال در دنیای امروز و در راستای توسعه اقتصادی شناخته میشود. در دریای مفاهیم مرتبط با کارآفرینی مفاهیم دیگری نظیر کسب و کار اجتماعی و کارآفرینی اجتماعی نیز به عنوان راهکاری برای توسعه اقتصادی قلمداد میشود. همانگونه که کسب و کار اقتصادی تنها به جنبه اقتصادی یک کسب و کار توجه دارد، کسب و کار اجتماعی اهدافی معطوف به جامعه دارد؛ البته این بدین معنا نیست که از کسب سود اقتصادی صرف نظر میکند بلکه در کنار کسب سود به صورت جدی به حل یک معضل اجتماعی و منفعت جمعی توجه دارد. کسب و کار اجتماعی دارای هفت اصل زیر است:
- غلبه بر فقر و سایر مسائل اجتماعی
- پایداری مالی و اقتصادی
- بازگشت سود به سرمایه گذاران به اندازه سرمایه
- اختصاص سود شرکت برای توسعه و بهبود شرکت
- آگاهی زیست محیطی
- بهبود شرایط کاری کارکنان
- فعالیت توام با لذت
کسب و کار اجتماعی چیست؟
در دنیای امروز کسب و کار، مفهوم جدیدی متولد شده است که کسب و کار اجتماعی نام دارد. کسب و کار اجتماعی، با مفاهیم دیگری مانند مسئولیت اجتماعی، کارآفرینی اجتماعی و یا موسسه اجتماعی تفاوت دارد. کسب و کار اجتماعی، کسب و کاری است که اصلیترین هدف آن حل یکی از چالشهای مهم جامعه است. یعنی نخست باید چالشی اجتماعی وجود داشته باشد تا حول محور حل این چالش یک کسب و کار اجتماعی شکل گیرد. در کسب و کار اجتماعی سود به دست آمده در چرخه پایداری همان هدف اجتماعی خواهد چرخید و فرد یا افراد خاصی بهرهبردار آن نخواهند بود. محمد یونس بنیانگذار گرامین بانک یکی از بزرگترین کسب و کارهای اجتماعی در مورد کسب کار اجتماعی نقل قولی به این مضمون دارد:
“هر معضلی اجتماعی پتانسیل تبدیل به نقطه آغاز یک کسب و کار جدید را دارد؛ به همین دلیل بهترین راهکار حل چالشهای اجتماعی تاسیس کسب و کارهایی است که به روشی خلاقانه این معضلات را برطرف کرده و از سوی دیگر از لحاظ اقتصادی خودکفا و مستقل باشد.”
کسب و کار اجتماعی (social business): کسب و کار اجتماعی کسب و کاری است که هدف آن رسیدگی به یک معضل اجتماعی است. سرمایه گذاری انجام شده توسط سرمایه گذاران تماماً با چشم انداز کمک به رفاه اجتماعی است و فقط سود مالی مهم نیست. با این حال، سرمایه گذار ممکن است پول خود را پس از مدت معینی پس بگیرد و تمام هزینههای عملیاتی سازمان را پوشش دهد.
مطالعه بیشتر: آشنایی با سرمایه گذاری مسئولانه، اهمیت و روش های آن
کسب و کار اجتماعی ممکن است در هر زمینهای انجام شود، اما بخشهایی مانند مراقبتهای بهداشتی، مسکن، تغذیه، آموزش، خدمات مالی به فقرا، در اولویت باقی ماندهاند. برخلاف سازمانهای سودآور، موفقیت در زمینه کسبوکار اجتماعی به میزان تأثیری که ایجاد کرده یا تغییر مثبتی که توانسته است در طرح موجود بوجود آورد، سنجیده میشود.
شرکت اجتماعی (social enterprise): یک شرکت اجتماعی یا کسب و کار اجتماعی به عنوان یک کسب و کار با اهداف اجتماعی خاص، تعریف میشود. شرکتهای اجتماعی به دنبال به حداکثر رساندن سود و در عین حال به حداکثر رساندن منافع برای جامعه و محیط زیست هستند، و این سود عمدتاً برای تأمین مالی برنامههای اجتماعی استفاده میشود
اهداف و ویژگی های اجتماعی کسب و کار
محمد یونس سه ویژگی اساسی را برای هر کسب و کار اجتماعی در نظر گرفته است؛ این سه ویژگی کمک میکند تا بتوان میان انواع کسب و کار و حتی انواع ساختارهای اجتماعی با کسب و کار اجتماعی تمایز قائل شد. این سه ویژگی عبارتاند از:
- اصلی ترین هدف کسب و کار اجتماعی، حل چالشها و معضلات اجتماعی است؛
برخلاف دیگر انواع کسب و کار که هدف اصلی آن رسیدن به حداکثر سود اقتصادی است، هسته اصلی تشکیل یک کسب و کار اجتماعی حل یک یا چند مشکل از معضلات اجتماعی است. به همین جهت حتی اگر بنگاههای اقتصادی فعالیت اجتماعی انجام دهند نمیتوان این فعالیت آنان را کسب و کار اجتماعی نامید زیرا این کسب و کارها در جهت حل چالش اجتماعی متولد نشدهاند. برای مثال، شرکت گرامین دنون به عنوان یک کسب و کار در راستای حل مشکل سو تغذیه کودکان بنگلادشی از طریق فروش ماست غنی شده با قیمت مناسب به وجود آمده است.
مطالعه بیشتر: مسئولیت اجتماعی سازمان ها و سند CSR چیست و چه تاثیری بر کسب و کار شرکتها دارد؟
- کسب و کارهای اجتماعی از نظر اقتصادی خودگردان و مستقل هستند؛
هرچند که کسب و کار اجتماعی بر مبنای یک هدف اجتماعی شکل گرفته، اما این بدین معنا نیست که میتوانند برای تامین هزینههای خود به منابع اهدایی مردم یا دولتها تکیه کنند؛ کسب وکارهای اجتماعی باید تمامی هزینههای خود را از یک مدل کسب و کار سود ده تامین کنند. بنابراین اگر یک کسب وکار بر حل چالش اجتماعی شکل گرفته باشد اما در تامین هزینهها برخود متکی نباشد، دیگر ویژگی خودگردانی را از دست داده است و نمیتوان نام کسب و کار اجتماعی را بر این نوع از فعالیت نهاد بلکه بیشتر این گونه سازمانها در دایره تعریف خیریهها قرار میگیرند.
- در یک کسب وکار اجتماعی سود به دست آمده از فعالیتها میان سهامداران تقسیم نخواهد شد؛
اگر در یک کسب و کار اجتماعی درآمد به دست آمده بیشتر از هزینهها باشد و به عبارت دیگر کسب و کار اجتماعی سود ده باشد، این سود میان سهامداران کسب و کار اجتماعی تقسیم نخواهد شد، بلکه سود به دست آمده هزینه توسعه فعالیتهای کسب و کار اجتماعی خواهد شد و مجدد وارد چرخه کسب و کار اجتماعی میشود.
انواع کسب و کار اجتماعی
نوع A – کسب و کار اجتماعی مشتری مدار:
در این نوع کسب و کار ذینفعان کسانی هستند که کالا یا خدمات ارائه شده توسط سازمان را خریداری، استفاده یا مصرف می کنند. کسب و کار در جهت ایجاد تأثیر بر ذینفع تلاش میکند و از طریق ارائه محصول یا خدمات به آنها است که میتواند مشکل آنها را حل کند.
نوع B – تجارت اجتماعی متکی بر کارمند :
کسب و کار اجتماعی کارمند محور نوع B، بر کارمندان، کارگران و همچنین سهامداران شاغل متمرکز است. به عبارت دیگر: هرکسی که از تأمین وقت نیروی کار خود در کسب و کار امرار معاش میکند.
نوع C – کسب و کار اجتماعی متکی بر تامین کننده :
سومین گروه از کسبوکارهای اجتماعی، سازمانهایی را شامل میشوند که تمرکزشان بر بهبود وضعیت تامینکنندگان مواد خام، محصولات یا خدمات است. با این حال: هر کسب و کاری که تدارکات دریافت میکند به طور خودکار یک کسب و کار اجتماعی نوع C نیست.
نوع D – کسب و کار اجتماعی وابسته بر محیط زیست
این گروه چهارم از کسب و کار اجتماعی از طریق یک گروه اجتماعی خاص تعریف نمیشود، بلکه در این نوع از کسب و کار جنبههای زیست محیطی در کانون توجه است. بنابراین همه گروهها از محیطی پاکتر و سالمتر و همچنین آلودگی کمتر بهره میبرند.
نوع E – کسب و کار اجتماعی مبتنی بر اجتماع
- این آخرین گروه از کسبوکارهای اجتماعی، سازمانهایی هستند که بر ذینفعانی تمرکز میکنند که نمیتوانند به اندازه هیچ یک از ذینفعان دیگر دستاند در کار باشند، اما در مضیقه هستند و نیاز به دسترسی به خدمات یا محصولات اجتماعی خاص دارند.
مطالعه بیشتر: تعریف ۵ استاندارد و چارچوب گزارش نویسی پایداری
کسب و کار اجتماعی چه تفاوتی با کسب و کارهای معمولی دارد؟
کسب و کار اجتماعی و کسب و کارهای معمولی در عین شباهتها، تفاوت و تمایزهای بنیادینی نیز با یکدیگر دارند. این تفاوت ها را میتوان به سه دسته تقسیم بندی نمود:
تفاوت در هدف
عنصر اصلی شکل دهنده یک کسب و کار کسب سود اقتصادی است و هر کسب و کاری حول این هدف شکل میگیرد و با استفاده از همه امکانات موجود کسب و کار در همین راستا توسعه مییابد. اما هدف اصلی شکلگیری یک کسب و کار اجتماعی در قدم اول حل یک معضل و چالش مهم جامعه است.
تفاوت در سرمایه گذاری
در یک کسب و کار معمولی هدف سرمایهگذاران از تزریق ثروت به این کسب کار بازده اقتصادی و برگشت سرمایه است و انتظار دیگری از سرمایهگذاری خود ندارند اما در کسب و کارهای اجتماعی سرمایهگذاران با رویکرد سرمایهگذاری اجتماعی قدم در این مسیر میگذارند و هدف آنها حل یک معضل بزرگ جامعه است و انتظار سود از سرمایه خود را ندارند.
تفاوت در تقسیم سود
در هر کسب و کاری سود به دست آمده میان صاحبان سرمایه و سرمایهگذاران تقسیم خواهد شد اما در کسب و کار اجتماعی سود حاصله میان سرمایهگذاران تقسیم نمیشود بلکه این سود در راستای توسعه کسب و کار به کار گرفته خواهد شد.
7 اصل کسب و کار اجتماعی
از این جهت که مفهوم کسب و کار اجتماعی ایده نسبتا جدیدی در دنیای امروز است، لازم است تا ماهیت آن به طور صریح و روشن برای همگان تعریف شود. اصول هفتگانهای که توسط هانس ریتز مدیر خلاقیت موسسه گرامین تدوین شده است هسته اصلی تبیین مفهوم کسب و کار اجتماعی را تشکیل داده و به عنوان سنگ محک ارزشهای این نوع کسب و کارها استفاده میشود.
هفت اصل اساسی کسب و کار اجتماعی را اینگونه تعریف شده است:
- اصل نخست:
هدف کسب و کار اجتماعی حل مسائل مهم جهان است و بر مبنای همین اهداف شکل گرفته و به دنبال کسب سود از سرمایه خود نیست.
- اصل دوم:
کسب و کار اجتماعی از لحاظ اقتصادی و تامین منابع خودگردان و مستقل است و به هیچ منبعی جز مدل درآمدی خود وابسته نیست.
- اصل سوم:
سرمایهگذاران در کسب و کار اجتماعی انتظار دریافت هیچ سودی را ندارند و در راستای حل مسائل اجتماعی در این کسب و کارها سرمایهگذاری میکنند.
- اصل چهارم
سود به دست آمده از کسب و کارهای اجتماعی در توسعه همین کسب و کار صرف خواهد شد.
- اصل پنجم
کسب و کار اجتماعی نسبت به محیط زیستی نگاهی مسئولانه دارد.
- اصل ششم
کسب و کار اجتماعی در پرداخت دستمزد سرمایههای انسانیاش هیچ تفاوتی با دیگر کسب و کارها ندارد و حتی شرایط مساعدتری را برای نیروی کار فراهم میکند.
- اصل هفتم
کسب و کار اجتماعی میتواند فعالیتی توام با لذت و انگیزه باشد.
مطالعه بیشتر: داستان کمپانی های تجاری بزرگ و مسئولیت اجتماعی شان در برابر کوید ۱۹
غلبه بر فقر و سایر مسائل اجتماعی
میلتون فریدمن اقتصاددان معاصر اعتقاد دارد که در یک اقتصاد آزاد هدف اصلی کسب و کارها رسیدن به اهداف اقتصادی و کسب سود حداکثری است و حتی مسئولیت اجتماعی شرکتها نیز در این موضوع خلاصه میشود اما آیا در دنیای سراسر تبعیض و اختلاف طبقاتی امروز این انتخاب درستی برای همه کسب و کارهاست؟ قطعا نه؛ به همین دلیل است که کسب و کارهای اجتماعی شکل گرفتند تا مسائل بغرنج اجتماعی جهان امروز را پایان داده و یا حداقل مرهمی برای آن باشند. مسائلی نظیر غلبه بر فقر، بهبود سطح آموزش، بهداشت و درمان و حفظ محیط زیست مسائل مهمی هستند که کسب و کارهای اجتماعی در پی حل آن برآمدهاند.
پایداری مالی و اقتصادی
پیشتر ذکر شد که یک کسب و کار اجتماعی اگر قرار است تفاوتی با بنگاههای خیریه داشته باشد برای تامین منابع مالی خود مستقل عمل کند؛ این استقلال به این معناست که تنها منبع کسب درآمد یک کسب و کار اجتماعی به جز سرمایه حاصل از سرمایه گذاری، فروش محصول یا خدمات در یک چرخه اقتصادی است. کسب و کار اجتماعی نمیتواند بر مبالغ اهدایی افراد یا سازمانهای دولتی و خصوصی تکیه کند و باید مبتنی بر مدل درآمدی خود کسب درآمدی پایدار و مستقل داشته باشد. پایداری اقتصادی کمک میکند تا کسب و کار اجتماعی در مقایسه با نگاههای خیریه با ریسک و امنیت خاطر بیشتری در حل معضلات اجتماعی متمرکز شوند.
بازگشت سود به سرمایه گذاران به اندازه سرمایه
سرمایه گذاران در یک کسب و کار اجتماعی مجاز به گرفتن پول فراتر از سرمایه گذاری خود نیستند. در واقع به سرمایه گذاری در یک کسب و کار اجتماعی سود سهام تعلق نمیگیرد. نکته مهم اینجاست که هیچ سرمایهگذار اجتماعی نیز توقع کسب سود از این نوع کسب و کار را ندارد و هدف اصلی او در از سرمایه گذاری اقدامی در راستای حل یک معضل اجتماعی است؛ اقدامی که در عین دارا بودن صفت بشرخواهانه پایدار و موثر نیز هست. البته نوعی از کسب و کار اجتماعی که قبلا توضیح داده شد سود کسب و کار را بین صاحبان سهام تقسیم میکند اما این صاحبان سهام در واقع فقرا و افراد نیازمندی هستند که سرمایه گذاران اجتماعی در راستای بهبود کیفیت زندگی آنان سهام خود را به این افراد واگذار کردند.
اختصاص سود شرکت برای توسعه و بهبود شرکت
به دلیل این که سرمایهگذاران یک کسب و کار اجتماعی منفعتی از آن نمیبرند مبلغی که پس از کسر هزینهها از درآمد یک کسب و کار اجتماعی باقی میماند که در واقع همان سود کسب و کار است، مجدد برای توسعه کسبوکار و برای بهبود آن سرمایهگذاری شود. این توسعه در راستای بزرگتر کردن چتر حل مسئلهای است که یک کسب و کار اجتماعی برای باز کردن آن شکل گرفته است. بزرگتر شدن چتر یک کسب و کار اجتماعی سبب میشود تا این کسب و کار بتواند چالشهای مضاعفی را حل کرده و زندگی افراد بیشتری را بهبود ببخشد.
آگاهی زیست محیطی
در دنیای امروز که بحرانهای محیط زیستی از مهمترین نگرانیهای بشریت است وظیفه هر کسب و کاری است که در قبال محیط زیست مسئولانه رفتار کند و تلاش جدی برای حفظ منابع داشته باشد. کسب و کار اجتماعی به دلیل ماهیت جمع محور و به دور از فردگرایی که دارد، باید به این مسئولیت بیش از دیگر کسب وکارها توجه کند و لازم است تا با هر روشی اطمینان حاصل کند که هیچ آسیبی به محیط زیست به دلیل فعالیتهای این کسب و کار وارد نمیشود.
در واقع کسب و کار اجتماعی که آگاهانه در حفظ محیط زیست قدم برنمیدارد، چالش جدیدی بر چالشهای اجتماعی اضافه خواهد کرد که این موضوع این کسب و کار را از ماهیت اجتماعی آن دور میکند.
مطالعه بیشتر: مد پایدار، افسانه یا واقعیت!
بهبود شرایط کاری کارکنان
بسیاری تصور این را دارند که به دلیل ماهیت بشر خواهانه کسب و کارهای اجتماعی، این نوع از کسب و کار دستمزد کمتری به کارکنان آن پرداخت خواهد شد و انگیزههای غیرمالی این کارکنان این تفاوت دستمزد را پوشش خواهد داد. اما اگر یک کسب و کار اجتماعی قصد دارد تا به صورت جدی وارد بازار رقابتی شود باید به کسانی که در این یک کسب و کار به عنوان کارمندان آن کار میکنند، دستمزد عادلانهای پرداخت کند که مطابق با معیار صنعت است.
علاوه بر این، به دلیل اهتمامی که یک کسب و کار اجتماعی برای عمل به مسئولیتهایش در قبال جامعه دارد، لازم است برای نیروی کار فعال در این نوع کسب و کار، شرایط کاری مناسبتر فراهم سازد. از طرفی نمیتوان منکر این شد که اهداف اجتماعی این نوع از کسب و کار و تاثیرگذاری آن انگیزه کارمندان را برای فعالیت در چنین ساختاری بالا میبرد اما برای حل معضلات اجتماعی و بهرهگیری از دانش متخصصین، لازم است این نوع کسبوکارها شرایط مساعدی را برای جذب و نگهداشت سرمایههای انسانی فراهم کنند.
فعالیت توام با لذت
در پازل سرتاسر رقابتی و تهاجمی فضای کسب و کار امروز، این موضوع که فعالیت در یک کسب و کار لازم است علاوه بر سودآوری لذتبخش نیز باشد، قطعه گمشده است؛ کسب و کار اجتماعی فرآیندی است که با نمایان کردن دستاورد هر تلاشی در زندگی جمعی و توجه به منفعت اجتماعی٬ میتواند فضایی سرتاسر شادی و لذت را برای ذینفعانش فراهم آورد. در واقع این اصل بیانگر این است که فعالیت اقتصادی قرار نیست فعالیتی بی روح و خشن باشد، بلکه توجه به اهداف اجتماعی آن میتواند فرآیند لذت بخشی از این فعالیت فراهم سازد.
مطالعه بیشتر: مسئولیت اجتماعی برند غذاهای آماده کمپبل و عملکرد این کمپانی در سال 2022
2 پاسخ
عالی بود
ممنون از نظر شما. خوشحالیم که این محتوا برای شما مفید بوده است.