حسابداری مسئولیت‌های اجتماعی چیست و SRA چه تاثیری در عملکرد شرکت دارد؟

هدف هر کسب و کاری کسب سود مالی و بهره‌وری اقتصادی است؛ اما در دنیای امروز که چالش‌های اجتماعی و زیست محیطی تمام جهان را درگیر کرده وظیفه هر سازمانی فراتر از توجه به منفعت و سود اقتصادی است. شرکت‌ها و کسب و کارها به عنوان یکی از اعضای اصلی، لازم است تا توجه ویژه‌ای به جامعه و محیط زیست داشته و پیامد  فعالیت‌های خود را به عنوان عنصر موثر اجتماع اندازه‌گیری کنند در ادامه این مقاله به بررسی مفهوم حسابداری مسئولیت اجتماعی و تاثیر آن بر کسب و کارها پرداخته خواهد شد. حسابداری مسئولیت اجتماعی یا  Social Responsibility Accounting که به اختصار SRA نامیده می‌شود گونه‌ای از حسابداری است که تاثیر عملکرد یک سازمان را بر جامعه و محیط زیست مورد سنجش و ارزیابی قرار می‌دهد. در واقع این شاخه از حسابداری با دارایی‌ها و ارزش مالی یک سازمان سروکار ندارد بلکه تاثیرات اجتماعی و محیط زیستی سازمان‌ها را بررسی می‌کند. این نوع از حسابداری با مسئولیت اجتماعی شرکتی ارتباط تنگاتنگی دارد. حسابداری مسئولیت اجتماعی به نام‌های مختلفی نیز شناخته می‌ شود. از جمله  این‎ها می‌توان از حسابداری اجتماعی، زیست محیطی، گزارش اجتماعی شرکت، گزارش مسئولیت اجتماعی شرکت، گزارشگری غیر مالی یا حسابداری پایداری نام برد. هدف اصلی حسابداری اجتماعی تولید داده‌ها، شاخص‌ها و سایر اطلاعات برای کمک به سازمان در تعیین موقعیت و رفتار خود به عنوان عضوی از جامعه است.

یک سازمان به عنوان عضو اجتماع باید در قبال ذی‌نفعان خود پاسخگوی عملکردش باشد، در واقع حسابداری مسئولیت اجتماعی به شرکت‌ها کمک می‌کند تا با سنجش رفتار خود در قبال جامعه علاوه بر آن‌که نقاط ضعف کسب و کار خود را درمی‌یابد با پاسخگویی و شفافیت و بیان اهداف و تعلقات اجتماعی، موجب ارتقا حسن شهرت خود شده و در نهایت به بهره‌وری اقتصادی سازمان کمک کند. در انتها باید دانست که حسابداری مسئولیت اجتماعی مفهومی نیست که تنها به کسب و کارها و شرکت‌های اقتصادی ارتباط پیدا کند، بلکه این رویکرد ابزار مفیدی برای سازمان‌های غیرانتفاعی و حتی دولتی است، زیرا مأموریت‌های این نوع از سازمان ها بیش از هر سازمان دیگری مرتبط با مسائل اجتماعی و زیست‌محیطی است.

مطالعه بیشتر: اهداف اجتماعی کسب و کار و ۷ اصل کسب و کار اجتماعی را بهتر بشناسید

تاریخچه حسابداری مسئولیت‌های اجتماعی

پیامد جنگ جهانی و بحران‌های اقتصادی بعد از آن به ویژه سقوط بورس آمریکا در سال 1921 تعریف علم حسابداری را تغییر داد و مفاهیمی مانند توسعه و عدالت اجتماعی را با این علم درهم آمیخت. بررسی‌ها بیانگر این است که آقای هیگز نخستین بار واژه حسابداری اجتماعی را در سال 1942 به کار برده اما امروزه مبدا این شاخه از علم حسابداری را اواخر دهه 1960 میلادی می‌دانند. در همین زمان مفهوم حسابداری اجتماعی توسط افرادی نظیر آندرسن، موبلی و لین وارد متون علمی شد که از میان این افراد باید آندرسن را پدر حسابداری اجتماعی در دنیا قلمداد کرد. در اوایل دهه هفتاد انجمن حسابداری آمریکا کمیته‌ای به عنوان حسابداری اجتماعی تشکیل داد و این آغاز رسمی توجه به حسابداری اجتماعی در دنیا بود.

اهمیت حسابداری مسئولیت‌های اجتماعی

حسابداري اجتماعي در یک سازمان که به طرف‌های ذی‌نفع امکان می‌دهد تا عملکرد سازمان(خواه مثبت و خواه منفی) را در مواجهه با مسائل اجتماعي ارزیابی کند. این موضوع در دنیای امروزه که مسئولیت اجتماعی شرکتی روز به روز در تعیین سهم بازار نقش اساسی ایفا می‌کند بسیار اهمیت دارد. با ارزیابی و انتشار پیامدهای مثبت کسب و کار این امکان به ذی‌نفعان نظیر سهام‌داران، مشتریان، کارکنان و یا حتی سرمایه گذاران داده می‌شود تا با دیدی همه جانبه نسبت به یک سازمان دست به انتخاب و تصمیم‌گیری بزنند. از سوی دیگر از آن‌جا که هر سازمانی از منابع موجود در جامعه برای پیشرفت و بقای خود بهره می‌برد، لازم است به وظایفی غیر از کسب سود مادی نیز سرلوحه اقداماتش قرار گیرد؛ پس از آن‌جا که حسابداری مسئولیت‌های اجتماعی این امکان را به اعضای اجتماع می‌دهد، حائز اهمیت است.

مطالعه بیشتر: آمار پانزده گانه در حوزه ی مسئولیت اجتماعی شرکتی

ارکان اجتماعی موثر در حسابداری

حسابداری اجتماعی با ارائه اطلاعات به همه ذ‌‌ی‌نفعان سازمان، جای مخاطبان حسابرسی سنتی را که عمدتاً صرفا از سهامداران شرکت و جامعه مالی تشکیل شده است، می‌ گیرد. ذینفع یک سازمان در حسابداری اجتماعی هر کسی است که بتواند بر سازمان تاثیر بگذارد یا تحت تأثیر آن قرار گیرد. به عبارت دیگر ارکان اجتماعی تاثیر گذار در حسابداری مسئولیت اجتماعی کلیه گروه‌هایی از جامعه هستند که گویی یک قرارداد نانوشته با سازمان دارند که شامل تأمین‌کنندگان نهاده‌ها، کارمندان و اتحادیه‌های کارگری، مصرف‌کنندگان، اعضای جوامع محلی و دولت‌ می‌شود. لازم به یادآوری ذ‌‌ینفعان مختلف حقوق اطلاعاتی متفاوتی دارند. این حقوق را می‌توان توسط قانون و یا بیانیه‌های ماموریت و ارزش‌های اخلاقی یک سازمان تصریح کرد.

هزینه‌‌های اجتماعی در سیستم حسابداری مسئولیت اجتماعی

هر سازمان در راستای ایفای مسئولیت اجتماعی خود لازم است تا منابعی را هزینه کند که از آن به عنوان هزینه‌های اجتماعی نام برده می‌شود؛ هزینه اجتماعی سازمان‌ها از نظر حسابداران اجتماعی به چهار دسته زیر تقسیم می‌شود:

١- کارکنان: هزینه فعالیت‌هایی که سازمان در قبال منابع انسانی خود به عنوان عنصری موثر در مسیر دستیابی به اهداف متعالی انجام می‌دهد.

٢- محیط زیست: هزینه فعالیت‌هایی که سازمان در راستای کاهش پیامدهای منفی فعالیت خود بر محیط زیست انجام می‌دهد. این موضوع یکی از مهم‌ترین ابعاد حسابداری مسئولیت اجتماعی است.

٣- مصرف کننده: هزینه فعالیت‌هایی که هدف آن افزایش کمیت و کیفیت رضایت مشتری و حفاظت از حقوق‌ها است.

٤- جامعه: این موضوع شامل هزینه فعاليت‌هايی است که همه اقشار جامعه را دربر می‌گیرد؛ نظیر ساخت مدرسه یا پارک برای کودکان یک منطقه، به کارگیری افراد معلول و یا کمک و حمایت از خیریه‌های محلی.

مطالعه بیشتر: روش‌های تامین سرمایه برای کسب و کارهای علاقه مند به پایداری و ESG

منافع اجتماعی حسابداری مسئولیت‌ های اجتماعی

همان‌‌طور که در بالا اشاره شد، در برابر هزینه‌های اجتماعی سازمان و جامعه به طور متقابل از اقدامات اجتماعی یک کسب و کار بهره‌مند خواهد شد؛ این بهره‌مندی شامل موارد زیر خواهد بود:

١.کارکنان: حقوق و دستمزد پرداختنی به کارکنان واحد تجاری که به توسعه اجتماعی، رفاه و توزیع برابر درآمد کمک می‌کند.

٢.محیط زیست: حفاظت از محیط زیست و منابع برای آیندگان که سطح بهداشت، سلامت روحی و جسمی اعضای جامعه را نیز بهبود می‌بخشد.

٣-مصرف کننده: بهبود کیفیت محصولات که سطح زندگی افراد اجتماع را بالا برده و فضایی رقابتی برای عرضه محصولاتی با کیفیت‌تر فراهم می‌کند.

۴.جامعه: افزایش سطح رفاه و عدالت و برابری اجتماعی که در نتیجه توجه سازمان‌ها به جامعه پدید آمده است.

مطالعه بیشتر: مراکز مشاوره مسئولیت اجتماعی و خدمات آنها را بهتر بشناسیم

مزایا و چالش‌های سیستم حسابداری مسئولیت‌های اجتماعی

مزایایی که انجام حسابداری مسئولیت اجتماعی برای یک سازمان به دنبال دارد بسیار فراوان است. در ادامه به بعضی از این مزایا اشاره خواهیم کرد:

در کنار مزایای که حسابداری مسئولیت اجتماعی به دنبال دارد، چالش‌هایی را نیز در مسیر سازمان‌ها قرار می‌دهد که در ادامه به این چالش‌ها نیز اشاره خواهد شد:

چگونگی حسابداری هزینه‌ها و منافع اجتماعی واحدهای تجاری

امروزه در سطح دنیا از دو شیوه برای حسابداری مسئولیت اجتماعی استفاده می‌شود:

1.   حسابداری اجتماعی به شیوه مالی
2.   حسابداری غیر مالی (شامل گزارشات توصیفی و کیفی، شاخص‌های آماری)

حسابداری به شیوه مالی

در این روش هزینه‌های صرف شده و منابع به دست آمده به صورت عددی و آمار ریاضی محاسبه می‌شود. یکی ازاصلی‌ترین مدل‌های این حوزه، صورت وضعیت عملیات اقتصادی اجتماعی لی نوز است که در آن هزینه‌های انجام شده توسط سازمان در جهت منافع  ذی‌نفعانی از قبیل مشتریان ، محیط زیست و جامعه به صورت عددی نمایش داده می‌شود. در این روش چالش اصلی برآورد تاثیر منافع اجتماعی سازمان‌ها و سود و زیان اجتماعی است؛ از همین رو اکثر سازمان‌ها حسابداری غیرمالی را ترجیح می‌دهند.

مطالعه بیشتر: استاندارد جهانی مسئولیت اجتماعی iso ۲۶۰۰۰ چیست و چگونه می توان از آن استفاده کرد

حسابداری غیر مالی (شامل گزارشات توصیفی و کیفی، شاخص‌های آماری)

در این شیوه از شاخص‌های اجتماعی نظیر: رفاه اجتماعی، برابری جنسیتی، شاخص‌های بهداشتی، تعلیم و تربیت، بهره‌وری و رضایت شغلی و….. استفاده می‌شود. چالش اصلی این رویکرد این است که اندازه گیری کمی‌ این شاخص‌ها  با مشکل روبروست و همینطور استفاده از اغلب این‌ شاخص‌ها در یک سازمان اشتباه است چرا که بسیاری از این شاخص‌ها به حوزه فعالیت خیلی از سازمان‌ها ارتباط مستقیم ندارد و سازمان نمی‌تواند دخل و تصرفی در آن داشته باشد.

تاثیر ارائه اطلاعات حسابداری اجتماعی

در طی سال‌های متمادی شرکت‌ها عضوی از جامعه در نظر گرفته‌ می‌شدند که هدف اصلی آن‌ها رضایت سهام‌داران از طریق بازده اقتصادی بود. طی چند دهه اخیر با رشد آگاهی‌های جمعی، افزایش مشکلات زیست محیطی و اجتماعی نظیر گرمایش زمین، فقر، بی‌کاری و کمبود منابع حرکت شرکت‌ها به سوی ایفای مسئولیت اجتماعی و زیست محیطی سرعت یافته است؛ پس در چنین دنیایی تنها افشای اطلاعات مالی پاسخگوی ذی‌نفعان نیست و آنان انتظار دارند تا سازمان‌ ‌ها اطلاعات غیر مالی فعالیت‌های خود را نیز افشا کنند. نتایج تحقیقات و نظرسنجی که موسسه KPMG که یکی از معتبرترین شرکت‌های حوزه حساب‌رسی است، نشان می‌دهد که تا سال 2017 بیش از 93 درصد از 250 شرکت بزرگ دنیا (از لحاظ درآمد)، هرساله گزارش پایداری خود را منتشر می‌کنند. این نتایج بیان‌گر این است که این گزارش دستاورد‌های وسیعی را برای این شرکت‌ها به ارمغان آورده که هر ساله بیش از پیش به انتشار گزارش پایداری  رغبت نشان می‌دهند.

افشای اطلاعات حسابداری اجتماعی تنها برای پاسخگویی به ذی‌نفعان نیست؛ بلکه این موضوع از جنبه سود اقتصادی و بهره‌وری سازمان نیز حائز اهمیت است؛ شرکت‌هایی با افشای اطلاعات حسابداری اجتماعی از فرصت‌های بیشتر سرمایه‌گذاری، اشتیاق بیشتر مشتریان نسبت به محصولات و خدمات‌شان، انگیزه بالاتر کارمندان و علاوه بر همه این‌ها شناخت بیشتر فضای جامعه و مدیریت ریسک موثرتری بهره‌مند‌اند که همین موضوع سود اقتصادی این بنگاه‌ها را افزایش می‌دهد.

حسابرسی مسئولیت‌ های اجتماعی در ایران

در ایران نخستین بار مفهوم حسابداری مسئولیت اجتماعی با چند دهه تاخیر نسبت به جهان، در اوایل دهه هفتاد در فصلنامه حسابداری دانشگاه تهران طرح شد. سال‌های اخیر عواملی چون: رقابتی‌ شدن فضای کسب‌ و کار، ارتباطات منطقه‌ای و بین المللی، رشد آگاهی جامعه، پشرفت‌های آکادمیک و… سبب شده است تا سازمان‌‌های ایرانی نیز مسئولیت اجتماعی را در استراتژی‌های اصلی خود بگنجانند؛ هرچند هنوز هیچ الزام قانونی وجود ندارد و استاندارد ملی تدوین شده نیز چندان رایج نیست اما با این‌حال سازمان‌های ایرانی نیز در مسیر حسابداری سرمایه‌های اجتماعی خود قدم برداشته ‌اند.

مطالعه بیشتر: مسئولیت اجتماعی سازمان ها و سند CSR چیست و چه تاثیری بر کسب و کار شرکت‌ها دارد؟

نمونه حسابرسی مسئولیت های اجتماعی

Abt Associates، یک شرکت مشاوره آمریکایی، یکی از نمونه‌های اولیه کسب و کارهایی است که حسابداری اجتماعی را تجربه کرده است. در دهه 1970 Abt Associates یک حسابداری اجتماعی انجام داد که نتایج آن را در گزارش های سالانه خود گنجانده شده بود. نگرانی‌های اجتماعی مورد توجه این شرکت شامل «بهره‌وری، مشارکت در دانش، امنیت شغلی، عادلانه بودن فرصت‌های شغلی، سلامت، آموزش و خودسازی، امنیت، حمل‌ونقل، تفریح ​​و محیط زیست» بود. رویال داچ شل، بریتیش پترولیوم، مخابرات بریتانیا، بادی شاپ و … شرکت‌هایی هستند که همگی نتایج حساب‌داری‌های اجتماعی خود را منتشر می‌کنند.

آینده حسابداری مسئولیت های محیط زیستی و اجتماعی

با توجه اهمیت روزافزون توجه به مسائل اجتماعی، سال به سال تعداد سازمان‌هایی که به انتشار نتایج حسابداری مسئولیت اجتماعی روی می‌آورند افزوده می‌شود و این موضوع در آینده‌ای نه چندان دور بیش از پیش قانون‌گذاران را مجاب می‌کند تا قوانینی در این حوزه تدوین کرده و الزام آوری بیشتری برای سازمان‌ها در راستای انتشار گزارشات اجتماعی فراهم آورند. از سوی دیگر اعضای جامعه نیز در آینده‌ای نه چندان دور تنها به کسب و کارهایی تمایل پیدا خواهند کرد که از تاثیرات اجتماعی و زیست محیطی آن سازمان آگاه باشند. همین موضوع تمام کسب وکارها چه در ابعاد خرد و چه کلان و یا حتی موسسات خیریه را مجاب می‌کند تا با تدوین دستورالعمل و چارچوب‌ها و آموزش کارکنان در این زمینه به صورت مستمر حسابداری اجتماعی را در دستور کار خود قرار دهند و نتایج آن را با ذی‌نفعان به اشتراک بگذارند.